Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học đang đặt ra những thách thức chưa từng có, việc tìm kiếm các giải pháp bảo tồn hiệu quả dựa trên nền tảng khoa học vững chắc đã trở thành một mệnh lệnh toàn cầu. Đáp lại lời kêu gọi cấp bách đó, vào ngày 25 tháng 10 năm 2025, Khoa Môi trường và Tài nguyên, Đại học Kinh tế Quốc dân đã long trọng tổ chức hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề “Động lực và Bảo tồn Hệ sinh thái”. Sự kiện đã quy tụ hàng trăm nhà khoa học, nhà hoạch định chính sách, đại diện các tổ chức phi chính phủ và các bạn sinh viên ưu tú, tạo nên một diễn đàn đa chiều sôi nổi để cùng nhau giải mã những thách thức và kiến tạo các giải pháp đột phá.
Hội thảo không chỉ là một sự kiện học thuật đơn thuần mà còn là nơi hội tụ của những bộ óc hàng đầu, cùng chung một trăn trở: làm thế nào để cân bằng giữa nhu cầu phát triển kinh tế và impératif bảo tồn các hệ sinh thái vốn là nền tảng của sự sống. Phát biểu khai mạc, GS.TS. Trần Thị Mai, Trưởng khoa Môi trường và Tài nguyên, đã nhấn mạnh: “Chúng ta không thể bảo tồn những gì chúng ta không hiểu. Hội thảo hôm nay là một nỗ lực nhằm kết nối những hiểu biết sâu sắc nhất về động lực phức tạp của tự nhiên với các chiến lược hành động thực tiễn, từ đó xây dựng một tương lai nơi con người và thiên nhiên cùng phát triển hài hòa.”
Phiên 1: Giải mã sự phức tạp của Động lực Hệ sinh thái
Mở đầu phiên thảo luận chuyên sâu, bài tham luận chính của GS.TSKH. Lê Văn Hùng, Viện trưởng Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, đã mang đến một góc nhìn toàn diện về “Tính phi tuyến tính và các điểm bùng phát trong hệ sinh thái nhiệt đới”. GS. Hùng đã chỉ ra rằng, các hệ sinh thái không vận hành theo một cơ chế tuyến tính đơn giản. Thay vào đó, chúng tồn tại những “ngưỡng tới hạn” hay “điểm bùng phát” (tipping points), mà một khi bị vượt qua, có thể dẫn đến sự sụp đổ đột ngột và khó có thể đảo ngược.
Ông đưa ra ví dụ kinh điển về hiện tượng tẩy trắng san hô hàng loạt. Sự gia tăng nhiệt độ đại dương dù chỉ một vài độ C có thể đẩy cả một hệ sinh thái rạn san hô rộng lớn, vốn mất hàng ngàn năm để hình thành, đến bờ vực sụp đổ chỉ trong vài tháng. Tương tự, nạn phá rừng đến một ngưỡng nhất định có thể làm thay đổi hoàn toàn chu trình thủy văn của cả một khu vực, biến rừng rậm thành savan khô cằn. “Thông điệp cốt lõi ở đây,” GS. Hùng nhấn mạnh, “là chúng ta phải hành động trước khi chạm đến các điểm bùng phát. Việc can thiệp sau đó sẽ tốn kém hơn gấp nhiều lần và chưa chắc đã thành công.” Bài tham luận đã gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh, yêu cầu một cách tiếp cận cẩn trọng và phòng ngừa trong quản lý tài nguyên.
Tiếp nối dòng tư duy đó, TS. Elena Petrova từ Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) đã trình bày nghiên cứu về sức khỏe của hệ sinh thái Đồng bằng sông Cửu Long. Sử dụng mô hình hóa từ dữ liệu vệ tinh và các trạm quan trắc thực địa, nghiên cứu của bà cho thấy sự kết hợp của các yếu tố như xây dựng đập ở thượng nguồn, khai thác nước ngầm quá mức và nước biển dâng đang tạo ra một “áp lực cộng hưởng”, đẩy hệ sinh thái nông nghiệp và thủy sản của vùng đồng bằng vào tình trạng dễ bị tổn thương nghiêm trọng. Bà kêu gọi một cơ chế hợp tác xuyên biên giới chặt chẽ hơn trong việc quản lý tài nguyên nước và bảo vệ dòng Mê Kông.
Phiên 2: Từ lý thuyết đến hành động – Các chiến lược bảo tồn sáng tạo
Nếu phiên buổi sáng tập trung vào việc chẩn đoán “căn bệnh”, thì phiên buổi chiều đã đưa ra những “phác đồ điều trị” đầy hứa hẹn. Các bài tham luận tập trung vào những mô hình, công nghệ và chính sách bảo tồn sáng tạo đang được áp dụng thành công tại Việt Nam và trên thế giới.
Ông Nguyễn Mạnh Hà, Phó Cục trưởng Cục Bảo tồn Thiên nhiên và Đa dạng sinh học, đã có bài trình bày ấn tượng về “Chuyển đổi số trong công tác bảo tồn: Ứng dụng AI và Dữ liệu lớn để giám sát đa dạng sinh học”. Ông giới thiệu về hệ thống Vườn Quốc gia thông minh đang được thí điểm, nơi các công nghệ như máy bay không người lái (drone) để theo dõi độ che phủ rừng, bẫy ảnh (camera trap) tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để tự động nhận dạng các loài động vật hoang dã, và phân tích dữ liệu lớn để dự báo các điểm nóng về săn bắt trộm. “Công nghệ không thay thế con người,” ông Hà khẳng định, “nhưng nó là một công cụ đắc lực, giúp chúng ta giám sát hiệu quả hơn, ra quyết định nhanh chóng và phân bổ nguồn lực có hạn một cách tối ưu.”
Trong khi đó, bà Julia Fischer, Giám đốc Quốc gia của Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) tại Việt Nam, lại mang đến một góc nhìn nhân văn hơn với chủ đề “Bảo tồn dựa vào cộng đồng: Trao quyền cho người dân địa phương”. Bà chia sẻ những câu chuyện thành công từ các dự án phát triển sinh kế bền vững tại vùng đệm của các Vườn Quốc gia. Khi người dân có nguồn thu nhập ổn định từ du lịch sinh thái, canh tác nông nghiệp hữu cơ hay các sản phẩm lâm nghiệp ngoài gỗ, họ sẽ trở thành những người bảo vệ rừng tận tụy nhất. “Bảo tồn sẽ không bao giờ thành công nếu chúng ta xem người dân địa phương là một phần của vấn đề. Họ phải là trung tâm của giải pháp,” bà Fischer kết luận.
Phiên thảo luận sôi nổi: Cân bằng giữa Phát triển và Bảo tồn
Phần được mong chờ nhất của hội thảo là phiên thảo luận bàn tròn, nơi các diễn giả cùng đối thoại trực tiếp với khán giả. Một câu hỏi hóc búa được đặt ra bởi một sinh viên năm cuối Khoa Kinh tế học: “Làm thế nào để thuyết phục các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp ưu tiên cho các mục tiêu bảo tồn dài hạn, thay vì các lợi ích kinh tế ngắn hạn?”
Trả lời câu hỏi này, GS. Lê Văn Hùng cho rằng cần phải “định giá đúng” giá trị của tự nhiên. “Chúng ta cần lượng hóa các dịch vụ hệ sinh thái mà thiên nhiên cung cấp miễn phí, như không khí sạch, nguồn nước, khả năng điều hòa khí hậu. Khi những giá trị này được đưa vào hạch toán kinh tế, các quyết định đầu tư sẽ trở nên sáng suốt và bền vững hơn.”
Buổi hội thảo đã khép lại, nhưng những ý tưởng và kết nối được tạo ra sẽ còn tiếp tục lan tỏa. Hội thảo “Động lực và Bảo tồn Hệ sinh thái” không chỉ thành công trong việc cập nhật những kiến thức khoa học tiên tiến, mà quan trọng hơn, nó đã thắp lên ngọn lửa nhiệt huyết và tinh thần trách nhiệm trong mỗi người tham dự. Đây là một minh chứng mạnh mẽ cho cam kết của Đại học Kinh tế Quốc dân trong việc theo đuổi sự xuất sắc trong học thuật và phụng sự xã hội, góp phần xây dựng một Việt Nam xanh và thịnh vượng cho các thế hệ tương lai.